სიცოცხლე განმარტებათა საზღვრებზე

რედაქტორი: ბექა იობიძე, მარიამ გორდაძე

კორექტორი: გვანცა გოგილაშვილი

მდევარი, 2026

წინამდებარე ნაშრომი დაიწერა Matter to Life სამაგისტრო პროგრამის სინთეტიკური ბიოლოგიის ეთიკის სტაჟირების ფარგლებში, პროფ. დოქტორი თორსტენ მუსისა და დოქტორი ნილს შუეცის ხელმძღვანელობით.

წინათქმა

კაცობრიობა საუკუნეებია ცდილობს სიცოცხლის ზუსტ განმარტებაზე შეჯერდეს. მეცნიერების სწრაფი წინსვლის დამსახურებით დღეს ბევრად უკეთ გვესმის ცოცხალი ორგანიზმების მიღმა არსებული მექანიზმები, თუმცა სიცოცხლის განმსაზღვრელი საერთო ხედვა მაინც ვერ ჩამოყალიბდა. სტატიაში „სიცოცხლის შვიდი სვეტი“ (“Seven Pillars of Life”) ბიოქიმიკოსი დეივიდ კოშლენდი გვიყვება, რამდენად რთული აღმოჩნდა ერთ-ერთ კონფერენციაზე სიღრმისეული მსჯელობის შემდეგ ეპასუხათ კითხვისათვის – „რა არის სიცოცხლე“: „… ბოლოს ყველანი დავრწმუნდით, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ყველამ იცის, რა არის სიცოცხლე, მისი მარტივი განმარტება არ არსებობს“^{^[1]}. შეიძლება ითქვას, რომ სიცოცხლის აღქმა არ არის პრობლემა, რადგან ცოცხალს არაცოცხალისგან მარტივად ვასხვავებთ. შესაბამისად, სირთულე რაღაც სხვას უკავშირდება. წლების განმავლობაში საერთო განმარტების ჩამოყალიბება არაერთხელ უცდიათ, მათგან რამდენიმე სამეცნიერო საზოგადოებამ მიიღო კიდეც. მოცემული სტატიის მიზანია ამ განმარტებათა საზიარო მახასიათებლების გადახედვა და იმის განსჯა, თუ რამდენად ერგება ისინი სიცოცხლის თანამედროვე გაგებას.

აღსანიშნავია, მეცნიერებაში მიღებული ბევრი განმარტება ნასას ასტრობიოლოგების ნააზრევს ეყრდნობა. 1990 წელს მათ შეიმუშავეს განმარტება, რომელიც დღემდე გამოიყენება ნასაში: „სიცოცხლე არის თვითკმარი ქიმიური სისტემა, რომელსაც დარვინული ევოლუციის უნარი შესწევს“^{^[2]}. თვითკმარობა, თვითმყოფადობა და დარვინული ევოლუციის უნარი ხშირად გვხვდება სიცოცხლის შესახებ მსჯელობისას. შესაბამისად, ეს განმარტება განხილვის კარგი საფუძველია. ჩვენთვის კარგად ნაცნობ ცოცხალ ორგანიზმებზე: ადამიანებზე, ცხოველებსა და თუნდაც ერთუჯრედიანებზე საუბრისას, ეს განმარტება სრულიად საკმარისია, თუმცა მისი არასრულყოფილება ბევრად უფრო თვალსაჩინო ხდება, როდესაც გამონაკლის შემთხვევებს განვიხილავთ. ეს იშვიათი შემთხვევები დიდ მნიშვნელობას იძენს როგორც დედამიწისმიღმიერი სიცოცხლის ძიებისას, ასევე ჩვენს პლანეტაზე სიცოცხლის საწყისების კვლევისას.

დარვინული ევოლუციის გადასინჯვა სიცოცხლის განსასაზღვრად

შესაძლოა, პირველივე შეხედვით თვალსაჩინო არ იყოს, რატომ მიიჩნიეს მეცნიერებმა ევოლუციის უნარი ცოცხალი ორგანიზმებისთვის აუცილებლად. უფრო აშკარაა ზოგადად გამრავლების უნარის საჭიროება, რადგან გენეტიკური ინფორმაციის შთამომავლობისთვის გადაცემის გარეშე ნებისმიერი ორგანიზმი ერთ თაობაში გადაშენდებოდა. აქ მნიშვნელოვანია დავაზუსტოთ, რომ გამრავლების უნარი ყოველთვის პოპულაციის დონეზე განიხილება – ერთი უნაყოფო ორგანიზმი მაინც ცოცხლად მიიჩნევა, თუ მის სახეობას შეუძლია შთამომავლის დატოვება. სწორედ ამიტომ ითვლებიან ჯორები და მუშა ფუტკრები ცოცხალ ორგანიზმებად. მიუხედავად იმისა, რომ თავად მომავალ თაობებს ვერ გააჩენენ, მათ მშობელ სახეობებს აქვთ გამრავლების უნარი. ევოლუცია კი დამატებით მოითხოვს თაობებისთვის გადაცემული გენეტიკური ინფორმაციის ცვლილებას. რატომ არის ეს „დანართი“ საჭირო?

სტივენ ა. ბენერი ამ თემას განიხილავს თავის 2010 წელს გამოცემულ სტატიაში „სიცოცხლის განსაზღვრა“ (“Defining Life”). ნასას განმარტებით დადგენილი მოთხოვნა არა მხოლოდ გამრავლებაა, არამედ გამრავლება შეცდომებით – ეს შეცდომები კი თაობებს უნდა გადაეცემოდეს. აღნიშნული დანამატი საჭიროა, რადგან გამრავლება არაცოცხალ ორგანიზმებსაც შეუძლიათ. ამის მაგალითად ბენერი განიხილავს ნატრიუმის ქლორატის კრისტალებს, რომელთაც დაფქვისა და ახალ ხსნარში გადატანის შედეგად ახალი კრისტალების წარმოქმნა შეუძლიათ. ამ „შვილ“ კრისტალებს „მშობლებისგან“ მემკვიდრეობით ერგებათ გარკვეული თვისებები, მაგალითად, ქირალურობა (ფიგურის შეუთავსებლობა თავისსავე სარკულ ანარეკლთან). ეს მემკვიდრეობა ნაკლოვანია,- რაღაც თვისებები თაობიდან თაობაში იცვლება, თუმცა თავად ეს ცვლილებები უკვე აღარ არის გადაცემადი; ისინი მხოლოდ ერთ კრისტალში არსებობს. სწორედ ეს განასხვავებს ნატრიუმის კრისტალებს, რომელთაც ყველა არაცოცხალ ორგანიზმად აღვიქვამთ, ცოცხალი ორგანიზმებისგან, რომელთაც გენეტიკური კოდი აქვთ და ამ კოდში ცვლილებებსა და შეცდომებს მომავალ თაობებს გადასცემენ. ამ „შეცდომების“ გადაცემა ცოცხალ ორგანიზმებს განვითარების საშუალებას აძლევს და განაპირობებს განსხვავებულ თვისებებს როგორც ინდივიდებში, ასევე სახეობათა შორის. ბენერი ამ დებულებას აყალიბებს ამგვარად: ნასას განმარტების ფარგლებში, მხოლოდ დარვინული ევოლუციითაა შესაძლებელი აღმოცენდეს ისეთი დახვეწილი და რთული მექანიზმები, რომლებიც სიცოცხლეს ახასიათებს^{^[3]}. ამ თვალსაზრისით, სიცოცხლის განმარტებისას დარვინული ევოლუციის გათვალისწინება სწორი ნაბიჯია, თუმცა უფრო სიღრმისეული განხილვისთვის საჭიროა ამ ტერმინის ზუსტი მნიშვნელობა გავიაზროთ.

დარვინული ევოლუცია ორგანიზმთა სირთულეს ესაფუძვლება, მათ შორის განსხვავებების ჩამოყალიბებასა და გავრცელებას განაპირობებს. პირველი ნაბიჯია ჯგუფში თვისებათა ნაირსახეობის შემთხვევითი აღმოცენება და მომავალი თაობებისთვის გადაცემა. გარემოსთან ურთიერთობის შედეგად, გადარჩენისათვის უფრო ხელსაყრელი თვისებები მეტი სიხშირით გადაეცემა შთამომავლებს, რაც საბოლოოდ მათ უპირატესად დამკვიდრებას იწვევს. ეს დებულება მეორენაირადაც შეგვიძლია ჩამოვაყალიბოთ: გარემოს სელექციური წნეხი არის ევოლუციის მამოძრავებელი ძალა^{^[4]}. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ევოლუციის აღქმა საკმაოდ შეიცვალა დარვინის შემდეგ, რაც ძირითადად იმით არის განპირობებული, რომ ახლა ვიცით გენეტიკური ინფორმაციის გადაცემის მექანიზმი და შეგვიძლია მისი უკეთ გამოკვლევა.

ცნობილია, რომ შემთხვევითი ცვლილებები გენეტიკური მუტაციებიდან გამომდინარეობს და გამოწვეულია დნმ-ს რეპლიკაციისა და აღდგენისას დაშვებული შეცდომებით ან დნმ-ის მოლეკულის ქიმიური და რადიაციული დაზიანებით. 60-იან წლებში მოტო კიმურამ, ჯეკ კინგმა და თომას ჯუკსმა დაადგინეს, რომ გენომში მომხდარი მუტაციების უმრავლესობა ნეიტრალურია (მაგალითად, მსგავსი ქიმიური შემადგენლობის ამინომჟავების ჩანაცვლება ცილის სტრუქტურაში მისი ფუნქციის შეუცვლელად). აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ევოლუციის ძირითადი ნაწილი გამოწვეულია მოლეკულურ დონეზე შემთხვევითი ცვალებადობით და ორგანიზმს არანაირ უპირატესობას არ ანიჭებს^{^[5]}. ამასთან, კიდევ ერთი მიზეზია გენეტიკური დრეიფი, ანუ შემთხვევითი ცვლილება ალელების სიხშირეში, რომელიც პოპულაციის დონეზე, განსაკუთრებით მცირე მასშტაბში, განსხვავებებს აჩენს. ევოლუციის მამოძრავებელი ძალაა ასევე გენების ნაკადი, რომელიც მიგრაციისას პოპულაციებს შორის თვისებათა გადაცემას მოიცავს. ჰორიზონტალური გენის გადაცემა არის ორგანიზმთა შორის თვისებათა არასქესობრივი გზით გადაცემა. ძირითადად ამას პროკარიოტებში ვაწყდებით, თუმცა მაგალითები ეუკარიოტებშიც არსებობს, როგორიცაა თუნდაც მიტოქონდრიის ენდოსიმბიოზი ეუკარიოტულ უჯრედთან, რომელმაც ის შთანთქა. რაკი ორგანოიდების ცილათა დიდი წილის ინფორმაცია ბირთვის დნმ-ში არის ჩაწერილი, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ თანამედროვე ეუკარიოტული უჯრედების ჩამოყალიბებისას დიდი ჰორიზონტალური გენის გადაცემა მომხდარა. გასათვალისწინებელია ეპიგენეტიკური მემკვიდრეობაც, რომელიც დნმ-ში ნუკლეოტიდების თანმიმდევრობას ინარჩუნებს, თუმცა ცვლის მის ექსპრესიას. ამის მაგალითია შერჩევითი მეთილაცია, რისი მეშვეობითაც გარემოს გავლენით შეიძლება კონკრეტული გენი „ჩაირთოს“ ან „გამოირთოს“. შეიძლება თამამად ითქვას, რომ დარვინული ევოლუცია ევოლუციის არც ერთადერთი ფორმაა და არც ყველაზე მნიშვნელოვანი, რაც ნიშნავს, რომ ჩვენს განმარტებებში მასზე ყურადღების გამახვილებამ შესაძლოა შეგვაცდინოს.

თავად ბენერიც განიხილავს ნასას განმარტების საწინააღმდეგო ერთ საინტერესო არგუმენტს, რომელსაც სუპრა-დარვინულ ევოლუციას უწოდებს. სუპრა-დარვინული ევოლუცია გენეტიკურ მოდიფიკაციას მოიცავს, რაც ნიშნავს, რომ ორგანიზმი ვითარდება არა ბუნებრივად, არამედ ადამიანის ჩარევით. ბენერი ვარაუდობს, რომ ამ თემაზე სიღრმისეული მსჯელობა მოგვიწევს ახლო მომავალში, როცა შეგვეძლება, ჩვენი შთამომავლობის გენეტიკური კოდიდან „ამოვშალოთ“ ცალკეული დაავადებები და ამგვარად გენეტიკური ვარიაცია ხელოვნურად, არა-დარვინულად შევქმნათ. აღსანიშნავია, რომ ბენერის სტატიის გამოქვეყნებიდან სულ რაღაც 10 წელიწადში სამყარომ მისი თეორიის ნამდვილი მაგალითი იხილა – 2018 წელს ჩინელმა მეცნიერმა ჰი ჯიანკუიმ განაცხადა, რომ მისი ჩარევით გენმოდიფიცირებული ტყუპი ბავშვები დაიბადნენ. ის ამტკიცებდა, რომ კრისპრ/კას9 სისტემის გამოყენებით ემბრიონებში შეცვალა CCR5 გენი და მათ ადამიანის იმუნოდეფიციტური ვირუსის წინააღმდეგ იმუნიტეტი გამოუმუშავა. შემდეგ ეს ემბრიონები ორი სხვადასხვა ქალის საშვილოსნოში გადაიტანა. ექსპერიმენტმა ერთ შემთხვევაში გაამართლა და დაიბადნენ ტყუპი გოგონები, რომლებიც დღეს ექვსი წლისანი არიან^{^[6]}. ამ ცდის ნამდვილობის გადამოწმება თითქმის შეუძლებელია და მასთან დაკავშირებული მორალური შეკითხვების განხილვა დიდ დროს წაგვართმევს, თუმცა ერთი რამ ცხადია: ბენერის შემოთავაზებული სუპრა-დარვინული ევოლუცია ჩვენთან უკვე საკმაოდ ახლოა, თუმცა სიცოცხლის არსებულ განმარტებაში მისთვის ადგილი ჯერ არ გვიპოვია.

ადამიანის ემბრიონის გენმოდიფიკაცია, რა თქმა უნდა, უკიდურესი მაგალითია, თუმცა სხვა გენმოდიფიცირებულ ორგანიზმებს ხშირად ვხვდებით ყოველდღიურ ცხოვრებაში. დნმ-ის ნაწილების იზოლაციის, ცვლილებისა და სხვადასხვა ორგანიზმის გენეტიკურ კოდში ჩასმით ვქმნით მცენარეებს, რომელთაც სოფლის მეურნეობაში ვაწყდებით; ასევე ბაქტერიებსა და ვირუსებს, რომელთაც ლაბორატორიაში ვიყენებთ. კიდევ უფრო აშკარა მაგალითია კლონირება, როდესაც ზრდასრული სომატური უჯრედის დნმ ინერგება დნმ-ისგან დაცლილ კვერცხუჯრედში. აღნიშნული გზით გაჩენილი ცხოველები გენეტიკურად სომატური უჯრედის დონორის ზუსტი ასლები არიან. ამ ორგანიზმებისთვის გენეტიკური კოდი სელექციური წნეხით არ ჩამოყალიბებულა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი არ არიან დარვინული ევოლუციის შედეგი. ნასას განმარტების თანახმად მათი სიცოცხლე სათუოა. ჩემი მიზანია არა იმაზე მსჯელობა, რამდენად გამართლებულია კლონირება მორალურად, არამედ იმის ჩვენება, რომ სუპრა-დარვინული ორგანიზმები უკვე არსებობენ და სავარაუდოა, რომ მომავალში მათ კიდევ უფრო ხშირად ვიხილავთ.

არსებობს კიდევ უფრო კატეგორიული არგუმენტიც განმარტებაში ევოლუციის არმოსააზრებლად. უონგის 2023 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში ავტორები ევოლუციას განიხილავენ, როგორც ბუნების ზოგად კანონს, რომელიც ყველა სისტემაში გვხვდება. მაგალითად მოყვანილია ვარსკვლავური, მინერალური და ბიოლოგიური ევოლუცია. ყველა ზემოხსენებულ სისტემას აქვს მრავალი შემადგენელი ნაწილი, რომლებიც ერთმანეთთან ურთიერთობენ და ქმნიან სხვადასხვა წყობას. ამ წყობათაგან ზოგიერთის დამკვიდრება უფრო სავარაუდოა, ვიდრე დანარჩენების. სტატიაში ჩამოყალიბებულია ზოგადი კანონი: „მრავალი ურთიერთმოქმედი ნაწილისგან შემდგარ სისტემებში სელექციური წნეხის შედეგია მრავალფეროვნება, გადანაწილება და/ან წყობილი ქცევის ზრდა“^{^[7]}. ამ თვალსაზრისით, ბიოლოგიური ევოლუცია სხვა სისტემებისგან შესაძლოა დეტალებით განსხვავდებოდეს, თუმცა რთული მექანიზმების ჩამოყალიბების მხრივ უნიკალური არ არის. თუ, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ნასას განმარტებაში დარვინული ევოლუცია განიხილება ცოცხალი ორგანიზმების მახასიათებელი დახვეწილობის აღმოცენების ერთადერთ გზად, მაშინ ევოლუციის ეს ახლებური ხედვა აუფასურებს მის მნიშვნელობას სიცოცხლის განსაზღვრის კუთხით.

აღსანიშნავია ისიც, რომ გენეტიკოსმა მაიკლ ლინჩმა სულ ცოტა ხნის წინ, 2025 წელს, გამოაქვეყნა უონგის სტატიის საინტერესო კრიტიკა. ის არ ეთანხმება უონგის განაცხადს, რომ კომპლექსურობა გარემოსთან შემგუებლური სელექციის შედეგია და ყურადღებას ამახვილებს ნეიტრალურ ევოლუციაზე, ნეიტრალურ მუტაციებსა და გენურ დრეიფზე^{^[8]}. შესაბამისად, ნათელია, რომ ძველი შეხედულება დარვინულ ან ტრადიციულ ევოლუციურ მიმდინარეობებსა და მათ მნიშვნელობაზე სიცოცხლის განმარტებაში ხელახლა უნდა გადავიაზროთ. ამის მიუხედავად, მაინც ღირებულია, დავაკვირდეთ ევოლუციური თეორიის რა ნაწილი შეიძლება გამოგვადგეს სიცოცხლის ახლებური განსაზღვრებისთვის.

ერთი რამ, რასაც ევოლუციის ყველა მამოძრავებელი ძალა იზიარებს, არის ცოცხალი ორგანიზმის უნარი, საკუთარი გენეტიკური ინფორმაცია, შემთხვევითი ცვლილებების ჩათვლით, გაამრავლოს. ევოლუციას ამ თვალსაზრისით განიხილავენ ტეტცი და ტეტცი სტატიაში „სიცოცხლის ახალი ბიოლოგიური განმარტება“ (“A new biological definition of life”), რომელშიც მის აღსაწერად ახალ ტერმინს გვთავაზობენ: „გენეტიკური ინფორმაციის მეტაბოლიზმი“. კერძოდ, გენეტიკური ინფორმაციის მეტაბოლიზმი მოვლენაა, რომელიც მოიცავს დნმ-ისა და რნმ-ის რეპლიკაციას, მეთილაციას, შეკეთებას, მუტაციას, ტრანსკრიფციას, რეკომბინაციასა და გავრცელებას. ამაში ორგანიზმის ჩართულობას ტეტცი და ტეტცი განიხილავენ სიცოცხლის წინაპირობად.^{^[9]} ამგვარი აღქმით შეგვიძლია შევინარჩუნოთ „გადაწერადი შეცდომების“ განსაზღვრება და ცოცხალი ორგანიზმები გამოვყოთ არაცოცხალი ქიმიური სისტემებისგან. ამასთან, ჩვენს განმარტებას მკაცრი ევოლუციური თეორიით არ ვზღუდავთ.

თვითკმარობის ცნების კრიტიკა სიცოცხლის განსამარტებლად

თვითკმარობის ზუსტი განმარტება ბიოლოგიაში არ არსებობს. არცერთი ორგანიზმი არ არსებობს სრულიად დამოუკიდებლად; პირიქით, გარემოსთან ურთიერთობა სიცოცხლის განუყოფელი ნაწილია. ნებისმიერი ორგანიზმი, რომელიც სქესობრივი გზით მრავლდება, თავისი გენების მომავალი თაობისთვის გადასაცემად სხვა ორგანიზმზეა დამოკიდებული. უფრო ზოგადად, ყველა ცოცხალ არსებას ესაჭიროება ენერგიის წყარო გარემოდან, იქნება ეს მზე ფოტოსინთეზისთვის თუ სხვა ორგანიზმები კვების ჯაჭვის სახით. აქედან გამომდინარე, საკმაოდ რთულია, განვსაზღვროთ თვითკმარობის მნიშვნელობა.

აქ შეგვიძლია ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო შეხედულება განვიხილოთ. პირველი რუიზ-მირაზოს შემოთავაზებულია, რომლის მიხედვითაც სიცოცხლე თვითმართვადი სისტემაა, რომელსაც თვითქმნა ძალუძს. ამ შემთხვევაში თვითმართვადი სისტემა მეტაბოლურად დამოუკიდებელია, რაც ნიშნავს, რომ ის სრულ მეტაბოლურ სისტემებს შეიცავს და დამოუკიდებლად გამრავლება შეუძლია. ამ განმარტების მიხედვით, ცოცხალი სისტემა ნახევრად გამტარი ბარიერით უნდა იყოს შემოსაზღვრული, რომლის გავლითაც ენერგიის გადატანა შეიძლება^{^[10]}. მეორე შეხედულება პიტერ გოდფრი-სმიტს ეკუთვნის, რომელიც სიცოცხლის განმსაზღვრელ თვისებად თვითწარმოებას მიიჩნევს. ის გარემოსთან ურთიერთობას ანიჭებს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას და ამბობს, რომ ცოცხალი ორგანიზმი ვერ იარსებებს გარემოს გარეშე, საიდანაც ენერგიას მიიღებს და თავის მიერ შექმნილ მაღალი ენტროპიის მქონე „ნარჩენებს“ დატოვებს^{^[11]}. ამ შეხედულებით დამოუკიდებლობის იდეა შეგვიძლია სრულიად დავივიწყოთ.

რუიზ-მირაზოსეული განმარტება ვირუსებს ცოცხალ ორგანიზმებად არ მიიჩნევს. ვირუსები ცნობილი გამონაკლისი ორგანიზმები არიან – მათ არაერთი განმარტება უგულებელყოფს. ამის ძირითადი მიზეზია გამრავლებისთვის მათი დამოკიდებულება მასპინძელ ორგანიზმზე, რაც ნიშნავს, რომ ვირუსები თვითმყოფადი სისტემები არ არიან.

ამ აზრის ერთი კონტრარგუმენტი უკვე ვახსენეთ: სქესობრივი გამრავლებისას ერთ ორგანიზმს არ აქვს საკუთარი გენეტიკური მასალის გამრავლებისა და გადაცემისათვის საჭირო მექანიზმი, რაც მათ სხვა ორგანიზმებზე დამოკიდებულს ხდის. თუმცა ამ ორგანიზმების გამრავლების უნარი მათ სახეობაშივე არსებობს, ვირუსები კი იმავეს მისაღწევად სხვა სახეობებს იყენებენ. ეს საკმაოდ მნიშვნელოვანი განსხვავებაა, რაც ნიშნავს, რომ ვირუსების სიცოცხლე სხვაგვარად უნდა დავამტკიცოთ.

ჩემი აზრით, პარაზიტისა და მასპინძლის ურთიერთობა ბევრად უკეთ შეესაბამება ჩვენი განხილვის საგანს. პარაზიტიზმის სხვადასხვა სახე არსებობს, თუმცა, ყოველ შემთხვევაში, ერთი რამ საერთოა – პარაზიტი გადარჩენისათვის სრულიად დამოკიდებულია მასპინძელზე. აბსოლუტური პარაზიტიზმის შემთხვევაში, რაც გვხვდება ბაქტერიებში, ეუკარიოტულ პროტისტებში, სოკოებში, მცენარეებსა და ზოგიერთ ცხოველშიც კი, პარაზიტი სრულიად დამოკიდებულია მასპინძელზე და მის გარეშე ვერ გადარჩება. თავად ვირუსებსაც ზოგი აბსოლუტურ პარაზიტებად მიიჩნევს, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ცოცხალ ორგანიზმად შერაცხვა გავრცელებული შეხედულება არ არის. მთავარი განსხვავება ვირუსებსა და დანარჩენ აბსოლუტურ პარაზიტებს შორის ისაა, რომ ვირუსებს სრული მეტაბოლური მექანიზმები არ გააჩნიათ, „ტრადიციულ“ პარაზიტებს კი, მათი ქონის მიუხედავად, მაინც ესაჭიროებათ სხვა ორგანიზმი კვებისა თუ საცხოვრებელი გარემოსთვის. ეს მიჯნა აღსანიშნავია, თუმცა ბოლომდე ვერ გვარწმუნებს ვირუსების განსხვავებულობაში, რაც კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმაზე, თუ რამდენად რთულია ბიოლოგიური თვითკმარობის კარგი განმარტების მოძებნა.

კიდევ ერთი გამონაკლისი „ორგანიზმი“, რომელიც ამ მსჯელობაში აუცილებლად უნდა ვახსენოთ, არის უკანასკნელი უნივერსალური საერთო წინაპარი, ანუ LUCA. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს თეორიული მიკრობი დაახლოებით 4 მილიარდი წლის წინ არსებობდა და ანაერობულ-ავტოტროფული ორგანიზმი იყო. მის არსებობაზე მიგვითითებს დღევანდელი ცოცხალი ორგანიზმების უჯრედულ მექანიზმებს შორის მსგავსება, რის საფუძველზეც ვასკვნით, რომ ყველა თანამედროვე ორგანიზმს საერთო წინაპარი უნდა ჰყოლოდა. სწორედ ეს საწყისი წერტილი, რომლიდანაც მთელი დღევანდელი სიცოცხლე გამომდინარეობს, არის LUCA.

LUCA-ს გამოკვლევა მეცნიერთათვის დიდი ხანია საინტერესო საკითხია, რადგან მან შესაძლოა სიცოცხლის საწყისებამდე მიგვიყვანოს. LUCA-ს სტრუქტურის დადგენის ერთ-ერთი გზაა ბაქტერიულ, არქეულ და ეუკარიოტულ ჯგუფებს შორის საზიარო გენომური წყობების კვლევა. დღემდე დაგროვებული ინფორმაციის თანახმად, სავარაუდოა, რომ LUCA ანაერობული, ჰიდროთერმულ მოვლენებზე დამოკიდებული ორგანიზმი იყო. არსებობს ყურადსაღები მტკიცებულება, რომ LUCA არ შეიცავდა საკუთარი მეტაბოლიზმის სამართავად საჭირო ცილებს, რაც ნიშნავს, რომ იგი pH-ის ცვალებადობის მსგავს გეოქიმიურ მოვლენებზე იქნებოდა დამოკიდებული. უფრო ზუსტად, LUCA-ს ჰქონდა როტორის მსგავსი ატფ-სინთაზა – ცილა, რომელიც ადენოზინის ტრიფოსფატას ასინთეზირებს, თუმცა არ ჰქონდა ქიმიური გრადიენტის შესაქმნელად საჭირო ცილები. ამ გრადიენტის გარეშე როტორის მსგავსი ატფ-სინთაზა ვერ მუშაობს. მის ნაცვლად LUCA-ს ჰქონდა ანტიპორტერული კომპლექსი, რომელსაც გეოქიმიური გრადიენტის ბიოლოგიურად სტაბილურ გრადიენტად გადაქცევა შეუძლია. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ LUCA საკუთარი მეტაბოლიზმის სამართავად გარემოზე იყო დამოკიდებული^{^[12]}. ამ საკითხზე მუშაობს პროფესორ უილიამ მარტინის ჯგუფი დიუსელდორფის ჰაინრიხ ჰაინეს უნივერსიტეტში. წლების განმავლობაში ჩატარებული მათი ყველა კვლევა LUCA-ს ამ გარემო-დამოკიდებული აღქმისკენ მიგვითითებს.

ნათელია, თუ რა არის პრობლემა: რუიზ-მირაზოს განმარტება თვითკმარ ორგანიზმად მხოლოდ ისეთ სისტემებს მიიჩნევს, რომლებიც მეტაბოლურად დამოუკიდებლები არიან. LUCA, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დიდი ალბათობით საკუთარ მეტაბოლიზმს გეოქიმიური გრადიენტის გარეშე ვერ მართავდა, რაც ნიშნავს, რომ მას ცოცხალ ორგანიზმად ვერ ჩავთვლით. რა თქმა უნდა, მეცნიერულად შესაძლოა ვიმსჯელოთ, რომ LUCA არაცოცხალ არსებად უნდა მივიჩნიოთ, თუმცა უფრო ლოგიკურია, არა ყველა ცოცხალი ორგანიზმის საერთო წინაპრის სტატუსი, არამედ თავად ჩვენი განსაზღვრება გადაიხედოს. ნებისმიერ შემთხვევაში, ამ მაგალითით დასტურდება, რომ „თვითკმარი“ და „თვითმართვადი“ შესაძლოა არ იყოს ცოცხალი ორგანიზმების განსაზღვრებისათვის შესატყვისი ტერმინები.

საპირისპიროდ, ვფიქრობ, შესაფერისია პიტერ გოდფრი-სმიტის ხედვა; იგი მიიჩნევს, რომ სიცოცხლის მახასიათებელი თვისება თვითწარმოებაა. თვითწარმოებად სისტემებს აქვთ უნარი, საკუთარი თავი „შეაკეთონ“ და არამხოლოდ განადგურებას ებრძოლონ, რაც არაცოცხალ სისტემებსაც შეუძლიათ. გოდფრი-სმიტის მიხედვით, ცოცხალ სისტემას უნდა ჰქონდეს საზღვრები, რომ თერმოდინამიკური წონასწორობა აირიდოს; თუმცა ასევე მნიშვნელოვანია ამ საზღვრების გავლით მოძრაობა, რაც ორგანიზმს გარემოსთან აკავშირებს^{^[13]}. ეს განმარტება ითვალისწინებს ცოცხალი ორგანიზმების გარემოზე დამოკიდებულებას და, ამასთან, მაინც მიუთითებს ცოცხალ და არაცოცხალ არსებებს შორის განსხვავებებზე. სიცოცხლე უკავშირდება საკუთარი შემადგენელი ნაწილების შექმნის უნარს, რაც უნიკალური თვისებაა, და, თან, არ იზღუდება სრული თვითკმარობისა და დამოუკიდებლობის მოთხოვნით.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი

ერთი შეხედვით, სიცოცხლის განმარტების შეცვლა შესაძლოა წმინდად სემანტიკურ საკითხად მოგვეჩვენოს, თუმცა სინამდვილეში აშკარა პრაქტიკული მიზეზიც არსებობს. მეცნიერები და ფილოსოფოსები საუკუნეებია ცდილობენ ზუსტ განსაზღვრებაზე შეთანხმდნენ. ახალი ინფორმაციის გათვალისწინებით მოძველებული შეხედულებების გადახედვა კი აუცილებელია სიზუსტის მისაღწევად.

კნუუტილას და ლოტგერსის მიერ 2017 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში – „რისთვისაა საჭირო სიცოცხლის განმარტება? ტრანსდისციპლინური და სხვა განმარტებები ასტრობიოლოგიაში“ (“What are definitions of life good for? Transdisciplinary and other definitions in astrobiology”) ავტორები ამტკიცებენ, რომ სიცოცხლის განსაზღვრებას, ცოცხალ-არაცოცხალ ორგანიზმებს შორის განსხვავების ჩვენების გარდა, სხვა დანიშნულებაც აქვს მეცნიერებაში. პირველ რიგში, თეორიული განსაზღვრება სიცოცხლეს გარკვეულ სამეცნიერო ჩარჩოებში აქცევს, რაც მეცნიერებს საშუალებას აძლევს განავითარონ და ერთმანეთს შეადარონ სხვადასხვა მოდელი, რომლებიც სიცოცხლის ახსნას ემსახურება. ნასასეული განმარტება, ავტორების აზრით, ტრანსდისციპლინურია და სხვადასხვა სფეროს (ქიმია, ფიზიკა, ბიოლოგია, საპლანეტო მეცნიერება) ერთმანეთთან აკავშირებს. დიაგნოსტიკური განმარტება, თავის მხრივ, მინიმალურ თვისებებს აღწერს, რაც სხვა პლანეტებზე სიცოცხლის ძებნისას შეიძლება გამოგვადგეს^{^[14]}.

ჩვენი მცდელობა, ნასასეული განსაზღვრება განვაახლოთ, საბოლოოდ გვაძლევს განმარტებას, რომელიც მაინც ტრანსდისციპლინურ და/ან დიაგნოსტიკურ ჯგუფს ეკუთვნის. ჩემი აზრით, განახლება აუცილებელია იმისთვის, რომ სხვადასხვა სფეროში მომუშავე მეცნიერებმა სწორად ისაუბრონ ერთმანეთთან და წარმატებით ითანამშრომლონ. ამასთან, უფრო ზუსტი განმარტება დაგვეხმარება სიცოცხლის საწყისების კვლევასა და სხვა გარემოებში სიცოცხლის ნიშნების პოვნაში.

ამის კარგი მაგალითია 2023 წლის სტატია, რომელიც სიცოცხლის მოლეკულური ნიშნების დადგენის ახალ გზას გვთავაზობს მანქანური სწავლებით. შემოთავაზებული მეთოდის მიხედვით, საჭიროა შეგროვდეს ორგანული მასალა, რომელიც ან ცოცხალი, ან არაცოცხალი წყაროდან არის. ეს მასალა იშლება გაცხელების შედეგად, შემადგენელი ნაწილების მოლეკულურ აგებულებას კი გაზის ქრომატოგრაფიისა და მასის სპექტრომეტრიის მეშვეობით ვიგებთ. სხვადასხვა მოლეკულური ფრაგმენტის არსებობის სიხშირით შესაძლებელია განვასხვაოთ ორგანული მასალა, რომელიც ცოცხალი ორგანიზმიდან მოდის, და მასალა, რომელიც აბიოტურია. ეს ინფორმაცია შემდეგ მანქანური სწავლის ალგორითმით მუშავდება, რომელსაც შეუძლია „წესები“ ისწავლოს და ორგანული ნიმუში სწორ კატეგორიას მიაკუთვნოს^{^[15]}. ნათელია, რომ ალგორითმისთვის მიწოდებული მასალა აირჩევა სიცოცხლეზე უკვე არსებული შეხედულებების მიხედვით. მაგალითად, ზემოაღნიშნული სტატიის ავტორებს ვირუსები არ შეუყვანიათ ცოცხალ ორგანიზმთა რანგში, რაც ნიშნავს, რომ ვირუსისგან მიღებული ნიმუში მათ ალგორითმს არ განუხილავს. შედეგად, ნებისმიერი პასუხი, რომელსაც ამ მეთოდით მივიღებთ, იქნება მიკერძოებული და განსაზღვრული ჩვენი წინასწარი შეხედულებებით. სწორედ ამიტომ არის აუცილებელი არსებული განმარტებების გადახედვა და სიცოცხლის შესახებ გავრცელებული აღქმის შეცვლა.

უფრო რადიკალური მიდგომა: სიცოცხლე როგორც სპექტრი

არსებობს ყურადსაღები არგუმენტი, რომ უფრო მოსახერხებელია სიცოცხლე სპექტრად აღვიქვათ. ზემოთ მოყვანილ განხილვაში შევეცადე მეჩვენებინა, თუ რაოდენ რთულია სწორად განვსაზღვროთ სიცოცხლე, როდესაც მას შავ-თეთრად ვუყურებთ და მხოლოდ ცოცხალი ან არაცოცხალი ორგანიზმების არსებობას ვუშვებთ. მოცემულ ნაშრომში მოხმობილი სტატიების გარდა, მრავლადაა ლიტერატურა, რომელთა ავტორები აკრიტიკებენ ადრე არსებულ შეხედულებებს და საკუთარს გვთავაზობენ, თუმცა მათი ნააზრევიც მალევე განისჯება.

ამრიგად, ვფიქრობ, უმჯობესია, რომ სიცოცხლის ეს შავ-თეთრი ხედვა დავივიწყოთ და ორგანიზმები განვიხილოთ, როგორც მეტ-ნაკლებად ცოცხალი. ზემოთ განხილული თვისებები – თვითწარმოება და გენეტიკური მეტაბოლიზმის უნარი – შეგვიძლია აღვიქვათ არა როგორც მკაცრი საზღვარი, არამედ როგორც გარდამავალი სკალა სიცოცხლესა და არა-ცოცხლობას შორის. შეიძლება ითქვას, რომ ჩვენ სიცოცხლეს უკვე აღვიქვამთ ამგვარად. ლიტერატურის დიდ ნაწილში სიცოცხლის განმარტება სიცოცხლის ცნობის შინაგან უნარს უკავშირდება, რომელიც ადამიანებს ბუნებრივად გვაქვს და, აქედან გამომდინარე, ვფიქრობ, მისაღებია ჩვენს ინტუიციურ დამოკიდებულებას სიცოცხლისადმი გარკვეული მნიშვნელობა მივანიჭოთ. ორგანიზმებს მორალურ ღირებულებას ჩვენ ჩვენთან, როგორც ადამიანებთან, მიმართების მიხედვით ვანიჭებთ. ზემოთ ნახსენებ სტატიაში LUCA-ს აგებულების შესახებ ავტორები მას „ნახევრად ცოცხალ“ არსებას უწოდებენ. შესაბამისად, ზრდად „სიცოცხლიანობაზე“ გადასვლა ბუნებრივი შემდეგი ნაბიჯია.

პრაქტიკული თვალსაზრისით, სიცოცხლის გრადაციულ აღქმას აქვს თეორიული ღირებულება, რადგან ის მეცნიერებს საშუალებას აძლევს, თვითწარმოების უნარი იკვლიონ, როგორც ცოცხალი ორგანიზმებისთვის საზიარო ნიშანი. რაკი ის საშუალებას აძლევს სხვადასხვა სფეროში მომუშავე მეცნიერებს, საერთო ენა გამონახონ, ტრანსდისციპლინური ღირებულებაც აქვს. ამავდროულად, დიაგნოსტიკური თვალსაზრისით, იგი საშუალებას გვაძლევს სხვა პლანეტებზე სიცოცხლის ძებნისას მეტი ნიშანი დავინახოთ და შევისწავლოთ.

მსგავსი შეხედულება გვხვდება კრისტოფ მალატერის 2024 წლის სტატიაში „სიცოცხლე ბინარულია თუ გრადაციული?“ (Is life binary or gradual?). მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერების ბევრი სფერო სიცოცხლეს კი/არა კატეგორიულობით უდგება, მალატერი ამტკიცებს, რომ თანამედროვე ბიოლოგიაში არაერთ ბუნდოვან არსებას ვაწყდებით, რის მაგალითადაც მოჰყავს ვირუსები და პროტო-უჯრედული ქიმიური სისტემები. ამ „ორგანიზმთა“ არსებობა ეჭვქვეშ აყენებს ერთი, მკაფიო საზღვრის არსებობას ცოცხალ და არაცოცხალ არსებათა შორის. მათ გასაანალიზებლად მალატერი გვთავაზობს სიცოცხლის ხარისხობრივ აღქმას – არა როგორც ცალკეული თვისება, არამედ ფუნქციური უნარების მრავალგანზომილებიანი პროფილი. მისი მტკიცებით, ეს მიდგომა უფრო ზუსტი სამეცნიერო გამოძიების საშუალებას იძლევა, რადგან სინამდვილეს უკეთ აღწერს, ვიდრე ტრადიციული, მოძველებული დაყოფა^{^[16]}.

ბოლოთქმა

წინამდებარე სტატიაში მოყვანილი არგუმენტების მიზანია იმის ჩვენება, რომ სიცოცხლის ტრადიციული, ბინარული აღქმა დღევანდელი სამეცნიერო სივრცისათვის კმარი აღარ არის. სიცოცხლის საწყისების, ასტრობიოლოგიის, სინთეტიკური ბიოლოგიისა და გენომიკის კვლევა ნათელს ჰფენს ისეთი სისტემების არსებობას, რომელთა მარტივ ჩარჩოებში მოქცევაც თითქმის შეუძლებელია: LUCA, ვირუსები, გენმოდიფიცირებული ორგანიზმები და ა.შ. ნასას განმარტებას წარსულში ძალიან დიდი გავლენა ჰქონდა (და დღემდე აქვს), თუმცა იგი ვერ ახერხებს ბიოლოგიური და კვაზი-ბიოლოგიური სისტემების სრული მოცულობის აღწერას. ამ განსაზღვრების დამოკიდებულება დარვინულ ევოლუციასა და თვითკმარობაზე მეტ პრობლემას აჩენს, ვიდრე ჭრის. აღნიშნულის საპირისპიროდ, გენეტიკური ინფორმაციის მეტაბოლიზმზე, თვითწარმოებასა და სიცოცხლის ხარისხზე ყურადღების გადატანა საშუალებას გვაძლევს სიცოცხლეზე უფრო მოქნილად და ზუსტად ვიფიქროთ. გარდამავალი, მრავალგანზომილებიანი მიდგომა უკეთ ერგება ბუნების სირთულეებს და აუმჯობესებს ჩვენს უნარს, აღმოვაჩინოთ სიცოცხლე დედამიწის გარეთ.

ბოლოს, უნდა აღინიშნოს, რომ განმარტების დახვეწა არ არის მხოლოდ სემანტიკური საკითხი – ის მნიშვნელოვანი ნაბიჯია სიცოცხლის უფრო ზუსტი, მრავლისმომცველი და ნაყოფიერი აღქმისკენ.

Ბიბლიოგრაფია

Koshland, D. E. (2002). The Seven Pillars of Life. Science, 295(5563), 2215–2216. https://doi.org/10.1126/science.1068489

NASA Astrobiology. (2025). Nasa.gov. https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/

Benner SA. Defining life. Astrobiology. 2010 Dec;10(10):1021-30. doi: 10.1089/ast.2010.0524. PMID: 21162682; PMCID: PMC3005285.

Than, K., Taylor, A. P., & Garner, T. (2021, November 30). What is Darwin’s Theory of Evolution? Live Science. https://www.livescience.com/474-controversy-evolution-works.html#section-what-is-modern-evolutionary-synthesis

Palazzo, A. F., & Kejiou, N. S. (2022). Non-Darwinian Molecular Biology. Frontiers in Genetics, 13, 831068–831068. https://doi.org/10.3389/fgene.2022.831068

Chinese scientist who produced genetically altered babies sentenced to 3 years in jail. (2021). AAAS Articles DO Group. https://doi.org/10.1126/science.aba7347

Wong, M. L., Cleland, C. E., Arend, D., Bartlett, S., Cleaves, H. J., Demarest, H., Prabhu, A., Lunine, J. I., & Hazen, R. M. (2023). On the roles of function and selection in evolving systems. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(43). https://doi.org/10.1073/pnas.2310223120

Lynch, M. (2025). Complexity myths and the misappropriation of evolutionary theory. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(23), e2425772122. https://doi.org/10.1073/pnas.2425772122

Tetz VV, Tetz GV. A new biological definition of life. Biomol Concepts. 2020 Jan 13;11(1):1-6. doi: 10.1515/bmc-2020-0001. PMID: 31934876.

Ruiz-Mirazo, K., Peretó, J., & Moreno, A. (2004). A universal definition of life: Autonomy and open-ended evolution. Origins of Life and Evolution of Biospheres, 34(3), 323–346. https://doi.org/10.1023/B:ORIG.0000016440.53346.dc

Godfrey-Smith, P. (2016). Individuality, subjectivity, and minimal cognition. Biology & Philosophy, 31(6), 775–796. https://doi.org/10.1007/s10539-016-9543-1

Sousa, F. L., Shijulal Nelson-Sathi, & Martin, W. F. (2016). One step beyond a ribosome: The ancient anaerobic core. Biochimica et Biophysica Acta (BBA) – Bioenergetics, 1857(8), 1027–1038. https://doi.org/10.1016/j.bbabio.2016.04.284

Godfrey-Smith, P. (2016). Individuality, subjectivity, and minimal cognition. Biology & Philosophy, 31(6), 775–796. https://doi.org/10.1007/s10539-016-9543-1

Tarja Knuuttila, & Loettgers, A. (2017). What are definitions of life good for? Transdisciplinary and other definitions in astrobiology. Biology & Philosophy, 32(6), 1185–1203. https://doi.org/10.1007/s10539-017-9600-4

Cleaves, H. J., Hystad, G., Prabhu, A., Wong, M. L., Cody, G. D., Economon, S., & Hazen, R. M. (2023). A robust, agnostic molecular biosignature based on machine learning. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(41), e2307149120–e2307149120. https://doi.org/10.1073/pnas.2307149120

Malaterre, C. (2024). Is Life Binary or Gradual? Life, 14(5), 564. https://doi.org/10.3390/life14050564

^[1] Koshland, D. E. (2002). The Seven Pillars of Life. Science, 295(5563), 2215–2216. https://doi.org/10.1126/science.1068489
^[2] NASA Astrobiology. (2025). Nasa.gov. https://astrobiology.nasa.gov/research/life-detection/about/
^[3] Benner SA. Defining life. Astrobiology. 2010 Dec;10(10):1021-30. doi: 10.1089/ast.2010.0524. PMID: 21162682; PMCID: PMC3005285.
^[4] Than, K., Taylor, A. P., & Garner, T. (2021, November 30). What is Darwin’s Theory of Evolution? Live Science.https://www.livescience.com/474-controversy-evolution-works.html#section-what-is-modern-evolutionary-synthesis
^[5] Palazzo, A. F., & Kejiou, N. S. (2022). Non-Darwinian Molecular Biology. Frontiers in Genetics, 13, 831068–831068. https://doi.org/10.3389/fgene.2022.831068
^[6] Chinese scientist who produced genetically altered babies sentenced to 3 years in jail. (2021). AAAS Articles DO Group. https://doi.org/10.1126/science.aba7347
^[7] Wong, M. L., Cleland, C. E., Arend, D., Bartlett, S., Cleaves, H. J., Demarest, H., Prabhu, A., Lunine, J. I., & Hazen, R. M. (2023). On the roles of function and selection in evolving systems. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(43). https://doi.org/10.1073/pnas.2310223120
^[8] Lynch, M. (2025). Complexity myths and the misappropriation of evolutionary theory. Proceedings of the National Academy of Sciences, 122(23), e2425772122. https://doi.org/10.1073/pnas.2425772122
^[9] Tetz VV, Tetz GV. A new biological definition of life. Biomol Concepts. 2020 Jan 13;11(1):1-6. doi: 10.1515/bmc-2020-0001. PMID: 31934876.
^[10] Ruiz-Mirazo, K., Peretó, J., & Moreno, A. (2004). A universal definition of life: Autonomy and open-ended evolution. Origins of Life and Evolution of Biospheres, 34(3), 323–346. https://doi.org/10.1023/B:ORIG.0000016440.53346.dc
^[11] Godfrey-Smith, P. (2016). Individuality, subjectivity, and minimal cognition. Biology & Philosophy, 31(6), 775–796. https://doi.org/10.1007/s10539-016-9543-1
^[12] ‌Sousa, F. L., Shijulal Nelson-Sathi, & Martin, W. F. (2016). One step beyond a ribosome: The ancient anaerobic core. Biochimica et Biophysica Acta (BBA) – Bioenergetics, 1857(8), 1027–1038. https://doi.org/10.1016/j.bbabio.2016.04.284
^[13] Godfrey-Smith, P. (2016). Individuality, subjectivity, and minimal cognition. Biology & Philosophy, 31(6), 775–796. https://doi.org/10.1007/s10539-016-9543-1
^[14] Tarja Knuuttila, & Loettgers, A. (2017). What are definitions of life good for? Transdisciplinary and other definitions in astrobiology. Biology & Philosophy, 32(6), 1185–1203. https://doi.org/10.1007/s10539-017-9600-4
^[15] Cleaves, H. J., Hystad, G., Prabhu, A., Wong, M. L., Cody, G. D., Economon, S., & Hazen, R. M. (2023). A robust, agnostic molecular biosignature based on machine learning. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(41), e2307149120–e2307149120. https://doi.org/10.1073/pnas.2307149120
^[16] Malaterre, C. (2024). Is Life Binary or Gradual? Life, 14(5), 564. https://doi.org/10.3390/life14050564

რედაქტორები: ბექა იობიძე, მარიამ გორდაძე.

სარედაქციო საბჭო: გვანცა ძამუკაშვილი, ანნა ამილახვარი, თიკო იობიძე, სოფიკო ქურდაძე, მარიამ გორდაძე, ბექა იობიძე.

კორექტორები: მარიამ გორდაძე, გვანცა გოგილაშვილი, ლიზი კაციაშვილი, თიკო იობიძე.

აკადემიურ ინტერვიუთა ჯგუფი: ანნა ამილახვარი, ანანო ყავალაშვილი, ბაკო ქობალია, ნინო ბარბაქაძე.

ტექნიკური ჯგუფი: გიორგი ლექვინაძე, პავლე ერიქაშვილი.